ترانه « اِی وای اِی وای به مَحمَدعیدعلی » یکی از مشهورترین آواهای جنوب ایران است؛ اثری که طی دهه‌ها از محدوده بندرعباس فراتر رفت و در بوشهر، خوزستان و حتی رسانه‌های خارج از کشور خوانده شد؛ اما شهرت گسترده این اثر، همراه بود با تحریف، تغییر نام شخصیت‌ها و گاه نادیده‌گرفتن خالق اصلی آن. برخلاف آنچه بسیاری می‌پندارند، این ترانه نه درباره «ممد حیدری»، بلکه حاصل تجربه زیسته و عاطفی مرحوم نصروک (نصرالله)، خواننده و ترانه‌سرای بندرعباسی در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ شمسی است. این مقاله به تحلیل ریشه‌های واقعی ترانه، روند تحریف آن توسط خوانندگان مختلف و بازتاب‌های اخیر این جعل هنری می‌پردازد.

خاستگاه واقعی ترانه: عشق، بی‌وفایی و یک ماجرای شخصی

نصروک این ترانه را بر پایه داستان زندگی واقعی خود سروده بود. او عاشق زنی می‌شود که بعدها به او بی‌وفایی می‌کند و در این میان ممد عیدعلی—یک شخصیت واقعی در محله سیدکامل بندرعباس—نقش مهمی در روایت پیدا می‌کند. ممد عیدعلی کارمند گمرک، مردی میانسال، بلندقد و لاغراندام توصیف شده و درست همین ویژگی‌ها در ترانه بازتاب دارد.

به روایت‌های محلی، نصروک روزی وارد خانه می‌شود و می‌بیند زن مورد علاقه‌اش در حالی‌که موهایش را شانه می‌کند، زیر لب می‌خواند:

سرون پیری اشتباه مون‌که

سفیدمو هسته بی‌سیاه موکه

ای وای ای وای به ممد عید علی

یار فادار بی‌وفا موکه

همین لحظه تلخ، الهام‌بخش سرودن ترانه‌ای شد که بعدها به یکی از مهم‌ترین آثار موسیقی جنوب ایران تبدیل شد.

ثبت رسمی ترانه در فیلم «موسرخه»

نخستین بازخوانی رسمی این ترانه در دهه ۴۰ یا ۵۰ شمسی در فیلم «موسرخه» با بازی ایرج قادری توسط ارسلان عطایی و جعفر اوج هرمزی انجام شد. این بازخوانی باعث شد ترانه از فضای محلی خارج شود و در میان مردم سراسر ایران شناخته شود. اما همین گسترش، زمینه را برای تغییر هویت اثر فراهم کرد.

مسیر تحریف: از ممد عیدعلی تا «ممد حیدری»

در دهه‌های پس از آن، خوانندگان بوشهری و خوزستانی متعددی این ترانه را با تغییرات محسوس اجرا کردند. برخی شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها عبارتند از: سندی، سعید شنبه‌زاده، محمود جهان، کلهر، امید حاجیلی.

این خوانندگان گاه بدون ذکر نام نصروک، نسخه‌هایی متفاوت از ترانه ارائه کردند و در این میان نام اصلی شخصیت ترانه را از «ممد عیدعلی» به «ممد حیدری» تغییر دادند.

برخی نیز نسخه‌هایی طنزآمیز، شاد یا کاملاً غیرمرتبط ساختند، مانند: شنبه‌زاده: «ای وای ای وای – ملا منبری» یا حاجیلی: «ای وای ای وای – نداروم خبری»

این دستکاری‌ها باعث شد بخش قابل توجهی از مردم گمان کنند «ممد حیدری» شخصیت اصلی ترانه بوده، در حالی‌که این نام کاملاً ساختگی است و هیچ ارتباطی با سرود اولیه ندارد.

تحریف‌های فرامرزی: بازتولید جعل در خارج از کشور

جعل این اثر تنها به داخل کشور محدود نمانده است. اخیراً یک خواننده ایرانی مقیم لس‌آنجلسی در یک برنامه تاک‌شو، این ترانه را با نام «ممد حیدری» معرفی کرده و آن را به جریان دیگری از موسیقی محلی نسبت داده است.

این اتفاق نشان می‌دهد جعل و نسبت‌دادن نادرست هویت اثر، اکنون حتی در رسانه‌های خارج از کشور نیز ادامه یافته و مخاطبان تازه‌ای را با روایت تحریف‌شده آشنا می‌کند.

این رخداد مهم از چند جنبه قابل تحلیل است: نفوذ رسانه‌های برون‌مرزی باعث تثبیت سریع‌تر روایت جعلی در ذهن مخاطبان جهانی می‌شود. نبود آرشیو رسمی موسیقی محلی فرصت روایت‌سازی نادرست را چند برابر می‌کند. خوانندگان خارج‌نشین معمولاً به اطلاعات دقیق از تاریخ شفاهی جنوب ایران دسترسی ندارند و همین کمبود، زمینه انتشار اشتباهات بیشتر را فراهم می‌کند.

این اتفاق جدید نشان می‌دهد که مشکل «سرقت هویتی» این ترانه نه‌فقط ادامه دارد، بلکه ابعاد تازه و گسترده‌تری پیدا کرده است.

بازگشت اعتبار: نقش جناب‌خان و رسانه ملی

پس از سال‌ها اعتراض مردم هرمزگان، سرانجام محمد بحرانی (جناب‌خان) در برنامه خندوانه با ذکر نام نصروک و توضیح داستان واقعی ترانه، حقیقت را از آنتن سراسری بیان کرد. او نسخه درست و هرمزگانی اثر را خواند و برای نخستین‌بار، میلیون‌ها مخاطب ایرانی با منشأ اصلی ترانه آشنا شدند. این لحظه نقطه‌عطفی در مقابله با جعل فرهنگی محسوب می‌شود.

عدالت فرهنگی و ضرورت مستندسازی

ترانه «ا اِی وای اِی وای به مَحمَدعیدعلی » تنها یک قطعه موسیقی محلی نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی بندرعباس و سندی از تاریخ شفاهی مردم هرمزگان است. روند تحریف این اثر در داخل و خارج از ایران نشان می‌دهد که نبود مستندسازی، ضعف آرشیو موسیقی مناطق و بی‌توجهی به حقوق معنوی، چگونه می‌تواند یک اثر اصیل را از هویت واقعی‌اش تهی کند.

بازگشت نام نصروک به جایگاه واقعی خود، تنها یک اصلاح تاریخی نیست؛ گامی ضروری برای احترام به میراث فرهنگی جنوب ایران و آغاز گفت‌وگویی جدی درباره حفظ و ثبت رسمی موسیقی محلی ایران است.

 ترانه اصلی و تایید شده نصروک:

وَختی مَهُندَه مُوهی نَهُو شَکِه

مَنکَل و بافور هر دو رُو شَکِه

داخل اَندول چوک نَخُو شَکِه

اِی وای اِی وای به مَحمَدعیدعلی

….

ولا نه شومَه ای غُلُمُمَه

مُرگِ سیای پشت بُمُمَه

نوکر هر روز صُحب و شُمُمَه

اِی وای اِی وای به مَحمَدعیدعلی

……….

یار کَدیم روزگارُمَه

هر چه مَگُفتَه اُ به اختیارُمَه

عاشِکِ زار بی‌قرارُمَه

اِی وای اِی وای به مَحمَدعیدعلی

………

اول پیری اشتباه مُکِه

یار وفادار بی‌وفا مُکِه

سَفید نَهَستَه بِی سیا مُکِه

اِی وای اِی وای به مَحمَدعیدعلی

………..

بَرتوی انبارُم دُزی شَکِه

تیغار ارباب بُن لُسی شَکِه

ناله و زاری بِی کسی شَکِه

اِی وای اِی وای به مَحمَدعیدعلی

…………

وَختی شَهُندَه چِم خُ سُر شَدا

بَر توی بافور دودی فُر شَدا

(ک)…ونِ تِلُو خُ یَه‌خُ وا ما کِر شَدا

اِی وای اِی وای به مَحمَدعیدعلی

…………..

مثل دُمِ مار سَرِ (ک)…یری کُکَه

(گ)… ُندِ سیاهی خیلی نازُکَه

هرجا که نِشتَه آقا نَصرُکَه

اِی وای اِی وای به مَحمَدعیدعلی